Analiza regulacji prawnych Unii Europejskiej dotyczących osób niepełnosprawnych autorstwa Krzysztofa Kurowskiego, doktoranta w Katedrze Prawa Konstytucyjnego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego. Wybrane fragmenty analizy opublikowaliśmy w Biuletynie Euroniepełnosprawni nr 1(12)/2009. Poniżej publikujemy pełny tekst.

Regulacje Unii Europejskiej dotyczące osób niepełnosprawnych
Autor: Krzysztof Kurowski

Osoby niepełnosprawne stanowią około 10% społeczeństwa Unii Europejskiej [przypis: Portal internetowy Internet dla Niepełnosprawnych http://www.portal.idn.org.pl/isic2 - stan na dzień 19.07.2008]. Pierwsze akty wspólnotowe dotyczące osób niepełnosprawnych zastały wydane w latach 70-tych i w pierwszej połowie lat 80-tych XX wieku. Były to:

  • Rezolucja Rady Wspólnot Europejskich (Rady Ministrów) z 27 czerwca 1974 r. ustanawiająca pierwszy wspólnoty program działania na rzecz readaptacji zawodowej osób niepełnosprawnych,
  • Uchwała Rady Wspólnot Europejskich z 27 czerwca 1974 r. ustanawiająca wspólny program działań Wspólnot w dziedzinie reintegracji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych,
  • Rezolucja Rady Wspólnot Europejskich z 21 grudnia 1981 roku w sprawie integracji społecznej osób niepełnosprawnych na szczeblu wspólnotowym.

Początek głębszego zainteresowania Unii Europejskiej problematyką osób niepełnosprawnych datuje się na połowę lat 80. „W szerszej perspektywie zaczęto traktować osoby niepełnosprawne jako niewykorzystany potencjał. To nowe podejście związane było z jednej strony z ogromnymi obciążeniami budżetów Państw Członkowskich świadczeniami na rzecz osób niepełnosprawnych, z drugiej zaś wyrastało z ruchu na rzecz praw człowieka i definiowania niepełnosprawności jako kategorii praw człowieka [przypis: Osoby z niepełnosprawnością w Unii Europejskiej Szanse i Zagrożenia, pod red. M. Piaseckiego i M. Stępniaka, Norbertinum Fundacja Fuga Mundii, Lublin 2003r., s. 9.].

24 lipca 1986 r. Rada Wspólnot Europejskich przyjęła Zalecenie w sprawie Zatrudnienia Osób Niepełnosprawnych we Wspólnocie (86/379/EWG). Zalecenie zostało podzielone na dwie części. Pierwszą poświęcono aspektom dotyczącym pracy zawodowej osób niepełnosprawnych. Jako pierwszy z tych aspektów wymieniono tworzenie nowych miejsc pracy. W tym celu zaproponowano:

  • umożliwienie pełnego korzystania przez niepełnosprawnych w sposób sprawiedliwy z regionalnych projektów rozwoju, lokalnych inicjatyw w zakresie zatrudnienia, działań zmierzających do wspierania tworzenia spółdzielni lub mniejszych średnich przedsiębiorstw
  • wykorzystanie nowych technologii do stworzenia nowych możliwości zatrudnienia niepełnosprawnych, w tym wspieranie projektów, które stwarzają możliwość telepracy osobom niepełnosprawnym
  • upowszechnianie i wspieranie projektów, które przewidują szkolenie i przygotowywanie osób niepełnosprawnych do utworzenia ich własnego przedsiębiorstwa lub które identyfikują nowe możliwości zatrudnienia w środkach masowego przekazu lub w służbach powołanych na rzecz innych osób niepełnosprawnych
  • identyfikacja branży (takich jak usługi, w tym turystyka i prowadzenie gastronomii, rolnictwo lub ogrodnictwo, leśnictwo), które mają dobrą perspektywę rozwoju i ich prowadzenie jest dostępne dla osób dotkniętych różnymi rodzajami niepełnosprawności, realizacja programów zatrudnienia i tworzenia nowych miejsc pracy dla osób niepełnosprawnych w tych branżach
  • ustanowienie wyspecjalizowanej krajowej polityki w celu umożliwienia powtórnego zatrudnienia pracowników dotkniętych niepełnosprawnością psychiczną, którzy tracą pracę z powodu zmian zachodzących na rynku pracy
  • tworzenie szerszych możliwości zatrudniania osób niepełnosprawnych w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Następnym aspektem wymienionym w Zaleceniu były kwestie związane z problematyką pracy chronionej. Zalecono dokonanie w każdym kraju przeglądu sytuacji w zakresie pracy chronionej oraz działalności podlegającej ochronie, jak też sporządzenie planów dotyczących przyszłości tego obszaru. Zauważono także potrzebę oceny przyszłego zapotrzebowania oraz niezbędnych elementów związanych z rozwojem lub ograniczeniem zakresu tworzenia miejsc pracy w warunkach chronionych. Zwrócono też uwagą na potrzebę poprawy jakości warsztatów lub ośrodków prowadzących pracę chronioną, wprowadzenie w nich nowych form realizowania działalności (na przykład w branży informatyki), będących nie tylko bardziej interesującymi, ale i mogących mieć lepsze powodzenie na rynku oraz zwiększających możliwości szkolenia w warsztatach. Zaakcentowano potrzebę rozwoju warsztatów o przejściowym charakterze jako ośrodków oceny i rozwoju osobowego, sytuujących się między podstawową edukacją lub okresem bezrobocia a wejściem na ogólny rynek pracy. Dostrzeżono wagę ograniczenia segregacji poprzez rozwijanie chronionych stanowisk pracy lub grup chronionych w zwykłych przedsiębiorstwach lub rozwijanie spółdzielni mieszanych.

Kolejnym obszarem zaleceń była problematyka zmiany miejsca pracy, readaptacji zawodowej i szkolenia zawodowego. Postanowiono stwarzać stażystom, będącym osobami niepełnosprawnymi, możliwość zapisywania się na kursy zintegrowanego szkolenia prowadzone w ogólnie dostępnych ośrodkach szkoleniowych, za każdym razem kiedy jest to możliwe i pożądane. Zdecydowano również przyznać wysoki priorytet zwiększaniu możliwości przygotowania do czynnego życia zawodowego i szkolenia, stwarzanych osobie niepełnosprawnej, jak i podnoszeniu jakości tych środków.

W zakresie poradnictwa pracy zaproponowano wyraźne zobowiązanie ogólnych służb poradnictwa oraz służb poradnictwa szkolnego i zawodowego, działających na szczeblu regionalnym, do udzielania pomocy osobom niepełnosprawnym. Zauważono potrzebę przeszkolenia osób pracujących w tych służbach umożliwiającego im zrozumienie szczególnych potrzeb osób niepełnosprawnych oraz rozwiązywanie ich problemów. Założono udział osób niepełnosprawnych w ocenie działania poradnictwa. Przewidziano też utworzenie specjalnych służb pośrednictwa pracy ukierunkowanych na udzielanie pomocy osobom niepełnosprawnym. Służby te zobowiązano do czuwanie nad przebiegiem pracy i wspieraniem osób niepełnosprawnych w toku wykonywania przez nich pracy, przynajmniej we wstępnym okresie ich zatrudnienia, a także do realizacji programów szkolenia osób odpowiedzialnych za zatrudnianie osób niepełnosprawnych.

Do pracodawców skierowano zachętę w celu szerszego wykorzystywania środków pochodzących ze źródeł publicznych przeznaczonych na finansowanie specjalnych kosztów wynikających z powodu zatrudnienia pracownika niepełnosprawnego lub współuczestniczenie w pokrywaniu tych kosztów. Jako wydatki uprawniające do wykorzystywania środków pochodzących ze źródeł publicznych wymieniono zapewnienie niepełnosprawnym dostosowanych urządzeń lub wyposażenia, dostępu do nich oraz pokrywanie kosztów zatrudnienia dodatkowego personelu. Zachęcono też związki zawodowe do niezbędnego wspierania pracowników niepełnosprawnych i do zapewniania odpowiedniego reprezentowania ich interesów w ramach reprezentatywnych struktur.

Jeśli chodzi o zabezpieczenie społeczne uznano, iż osoby niepełnosprawne nie mogące znaleźć pracy, nie mogą być w gorszym położeniu niż osoby pełnosprawne znajdujące się w podobnej sytuacji. Zapisano również, że systemy świadczeń nie mogą powodować ograniczania podejmowania zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy, ograniczania korzystania z okresów zatrudnienia na próbę lub podejmowania pracy, lub powrotu do niej, o ile takie działania wydają się być użyteczne z punktu widzenia tak dobra pracownika niepełnosprawnego, jak i pracodawcy.

Drugą część dokumentu poświęcono aspektom o charakterze ogólnym. Zapisano w niej, że należy niepełnosprawnym zapewnić prawo do edukacji i ustawicznego kształcenia oraz wnoszenia tak dużego, jak są w stanie, wkładu do gospodarki. Podkreślono potrzebę wspierania przez ustawodawstwa krajowe: budowania i urządzania odpowiednich mieszkań (za każdym razem, kiedy to możliwe, w ramach ogólnie dostępnego budownictwa), odpowiednich środków transportu do miejsc szkolenia i miejsc pracy, ułatwień w dostępie do miejsca pracy oraz przemieszczania się w miejscu pracy, zwłaszcza w pracy biurowej. Zaakcentowano potrzebę postępowania w taki sposób, by środki zmierzające do zagwarantowania sprawiedliwego traktowania osób niepełnosprawnych nie były uważane za dyskryminujące w stosunku do osób pełnosprawnych, a także uelastycznienia warunków pracy osób mających osobę niepełnosprawną na utrzymaniu.

Postanowiono też ustanowić system informowania i poradnictwa osób niepełnosprawnych, ich rodzin oraz osób zawodowo trudniących się udzielaniem im pomocy, a także podejmować skoordynowane działania w celu informowania i doradzania politykom, partnerom społecznym i społeczeństwu w sprawach możliwości i potrzeb osób niepełnosprawnych. Zwrócono uwagę na potrzebę badań społecznych, które powinny prowadzić do tworzenia krajowych baz danych, w celu analizowania potrzeb i możliwości oraz oceny skuteczności podejmowanych działań.

Stosowania tych zaleceń dotyczył raport Komisji Europejskiej, nad którym obradowała Rada Wspólnot Europejskich 12 czerwca 1989 r. W raporcie odnotowano, iż zalecenie przyczyniło się do przeglądu krajowych środków dotyczących zatrudnienia i szkolenia zawodowego niepełnosprawnych, które zostały doprowadzone do zgodności ze wspólnymi celami wytyczonymi w zaleceniu, stworzyło wspólnotowe ramy bazowe dla środków krajowych (które były przygotowywane w czasie jego przyjmowania) oraz zachęciło do wprowadzenia lub przygotowania nowych środków zgodnie z duchem zalecenia. Uznano jednak, że pomimo wysiłków państw członkowskich, osoby niepełnosprawne w dalszym ciągu mają trudności z równoprawnym dostępem do szkolenia zawodowego i zatrudnienia oraz że ich stopa bezrobocia jest znacznie wyższa niż ogólna stopa bezrobocia ludności. Zauważono, że poprawę sytuacji w zakresie zatrudnienia osób niepełnosprawnych można przede wszystkim osiągnąć poprzez realizację ogólnej polityki opartej na wzroście gospodarczym i tworzeniu nowych miejsc pracy, ale że sukces takiej polityki niekoniecznie gwarantuje równość szans osób niepełnosprawnych w systemie zatrudnienia i w szkoleniu zawodowym ze względu na ich szczególne potrzeby; jednakże w związku z tym istnieje potrzeba promocji specjalnych środków w tym zakresie.

W dniu 31 maja 1990 r. Rada Wspólnot Europejskich, w składzie złożonym z Ministrów Edukacji, uchwaliła Rezolucję w sprawie integracji dzieci i młodych osób niepełnosprawnych w zwykłych systemach edukacji, która stanowi, że „państwa członkowskie uzgodniły intensyfikację, tam, gdzie jest to niezbędne, swoich wysiłków, aby integrować lub udzielać poparcia dla integracji uczniów i studentów niepełnosprawnych, we wszystkich stosownych przypadkach, w zwykłych systemach edukacyjnych”.

Parlament Europejski w uchwale 83-580/93 z kwietnia 1993 r. wezwał Komisję Europejską do powołania forum, badającego przypadki przemocy wobec osób z niepełnosprawnością oraz opracowywania rocznych raportów na temat sytuacji tych osób w Państwach Członkowskich. Pierwsze takie raporty zostały opracowane na początku 1996 r.

W zaleceniu z 8 czerwca 1995 r. Komisja Europejska określiła instrumenty, których celem miała być poprawa dostępności niepełnosprawnych do istniejących wind.

Natomiast Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady Europejskiej z 29 czerwca 1995/95/16/EC określiła wymogi mające na celu zapewnienie niepełnosprawnym dostępu do nowych wind.

Pierwsza ogólna strategia Wspólnoty Europejskiej w sprawie działań na rzecz osób niepełnosprawnych została zawarta w komunikacie Komisji Europejskiej w sprawie równych szans osób niepełnosprawnych - „Nowa strategia Wspólnoty Europejskiej w odniesieniu do osób niepełnosprawnych” z 30 lipca 1996 r. Pierwszą część strategii zatytułowano „Opis sytuacji: bariery w osiągnięciu równych szans”. Do ważkich problemów osób niepełnosprawnych mieszkających na terenie Unii Europejskiej zaliczono:

  • wykluczenie wielu dzieci niepełnosprawnych z powszechnego szkolnictwa, głównie z powodu ograniczonej mobilności, niepełnosprawności sensorycznej czy trudności w komunikowaniu się i uczeniu się
  • bezrobocie wśród niepełnosprawnych; zauważono, że przyczyną bezrobocia osób niepełnosprawnych nie musi być wcale brak zdolności i kompetencji, a fakt, że pracodawcy i potencjalni pracodawcy zwykle bardziej zwracają uwagę na niepełnosprawność niż na faktyczne zdolności danej osoby, co w efekcie prowadzi do niedoceniania przydatności takiej osoby dla firmy
  • bariery architektoniczne i bariery w infrastrukturze
  • brak mieszkań przystosowanych do potrzeb niepełnosprawnych
  • luki w systemie pomocy społecznej, w którym często w niedostatecznym stopniu lub w ogóle nie uwzględnia się dodatkowych kosztów i ciągle istniejących potrzeb osób z niepełnosprawnością, których nie mają sprawne osoby.

Słusznie zauważono, iż „marginalizacja i dyskryminacja ze względu na niepełnosprawność obciążają również ogromnymi kosztami państwo opiekuńcze.”

W drugiej części strategii – „Równe szanse - nowe podejście” zauważono, że „w przeszłości polityka wobec osób z niepełnosprawnością w dużej mierze polegała na społecznej kompensacji poprzez działania charytatywne, oddzielne świadczenia na marginesie społeczeństwa oraz rozwój specjalistycznych usług opiekuńczych. Pomimo, że była ona potrzebna i oparta na dobrych intencjach, polityka ta prawdopodobnie skomplikowała problem marginalizacji i zbyt niskiej partycypacji.” Stwierdzono, iż nowe podejście powinno być podsumowane terminem „upowszechnienie".

„Upowszechnienie dotyczy takiego sformułowania polityki państwa, które wspiera pełną partycypację i włączenie osób z niepełnosprawnością w procesy gospodarcze i społeczne. Zachowuje ono jednocześnie osobiste prawo wyboru. Oznacza to również, że problematyka niepełnosprawności nie powinna być dalej rozpatrywana w oderwaniu od głównego nurtu polityki państwa (nie powinna też tworzyć własnego aparatu). Natomiast oba te zagadnienia należy wyraźnie postrzegać jako integralne elementy. Podejście to ma zastosowanie do wszystkich osób z niepełnosprawnością i przynosi im korzyści, bez względu na rodzaj czy stopień niepełnosprawności.” Zauważono występującą we wszystkich Państwach Członkowskich Unii Europejskiej ewolucję w kierunku modelu równych szans w politykach wobec osób niepełnosprawnych. „W tej dziedzinie polityki Państw Członkowskich stopniowo i dostrzegalnie zmierzają w kierunku zapewnienia równie skutecznych praw. Ich działania nie sprowadzają się tylko do zarządzania instrumentami, które pokonują ograniczenia funkcjonalne. Oczywiście w poszczególnych Państwach Członkowskich proces ten zachodzi w różny sposób w różnych obszarach i w różnym tempie.”

Odnotowano, moim zdaniem szczególnie ważny „trend stopniowego odchodzenia od tradycyjnych instrumentów, które polegały na tworzeniu odrębnych struktur, zaspokajających specyficzne potrzeby osób z niepełnosprawnością. Trend dotyczył zwłaszcza dziedziny oświaty i zatrudnienia (specjalne szkoły, warsztaty terapii zajęciowej itp.). Instrumenty te są systematycznie wypierane przez inicjatywy, które promują w możliwie szerokim zakresie kształcenie w szkołach powszechnych i pracę na otwartym i chronionym rynku pracy. Podejście zorientowane na jednostkę w coraz większym stopniu zaczyna wpływać na przygotowanie i świadczenie pomocy społecznej i innych programów pomocowych. Podejście to akcentuje autonomię osoby i uznaje naturalne pragnienie i prawo człowieka do kształtowania takich programów. Akceptuje ono również pragnienie życia we własnym domu i środowisku.”

Trzecią część strategii poświęcono metodom, które należy zastosować w celu osiągnięcia przez osoby niepełnosprawne równych z resztą społeczeństwa szans. Za istotę strategii uznano zobowiązanie Państw Członkowskich do promocji równych szans, wyeliminowania dyskryminacji oraz uznania praw osób z niepełnosprawnością. Natomiast jako główne zadanie Wspólnoty Europejskiej określono wyjaśnienie i zaaprobowanie całej strategii. Zaznaczono, iż „wszelkie rozważanie roli Wspólnoty Europejskiej w tej dziedzinie musi rozpoczynać się od uznania, że społeczeństwo i reprezentujące je rządy Państw Członkowskich ponoszą główną odpowiedzialność w dziedzinie znoszenia marginalizacji i dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność. Polityka wobec osób z niepełnosprawnością jest uwarunkowana kulturowo i społecznie w Państwach Członkowskich i dlatego należy przewidywać, że formy osiągania celu równych szans będą różnić się w zależności od kraju, regionu czy lokalnej sytuacji.” Komisja uznała, „że zaangażowanie na szczeblu Wspólnoty może wnieść nową wartość w proces refleksji, który jest potrzebny w Państwach Członkowskich i na arenie wspólnotowej. Uważa również, że kluczowe zasady i cele Wspólnoty są wyartykułowane. Fakt ten dalej uzasadnia szczególne zainteresowanie tą dziedziną. Zasady i cele obejmują: gwarancję swobodnego przepływu pracowników, zachęcanie do mobilności studentów, gwarancję osiągnięcia i rozwoju rynku wewnętrznego, jak również gwarancję korzystania z praw dotyczących obywateli Unii. Wzywają one nie tylko do stopniowego podnoszenia standardów w kierunku wzorcowych praktyk na poziomie Państw Członkowskich, ale również wzmożoną mobilizację na poziomie Wspólnoty.”

Czwarta część jest poświęcona strategii równych szans dla osób z niepełnosprawnością we Wspólnocie Europejskiej. Uznano, iż w celu osiągnięcia równych szans przez osoby niepełnosprawne konieczny jest polityczny dialog z Państwami Członkowskimi, dialog społeczny pomiędzy pracodawcami a związkami zawodowymi, dialog społeczny z organizacjami pozarządowymi. W dalszej części strategii zapisano, iż „wszelkie planowania strategiczne w społeczeństwie oraz okresowe przystosowania w polityce państwa powinny uwzględniać doświadczenia osób z niepełnosprawnością. Można obecnie wyróżnić dwa strategiczne cele w dziedzinie niepełnosprawności, które są niezwykle ważne: zatrudnienie i społeczeństwo informacyjne.”

W dziedzinie zatrudnienia nawiązano do strategii zatrudnienia przyjętej na szczycie Rady Europejskiej w Essen (8-9.12.1994 r.), zauważono również potrzebę specjalnych rozdziałów na temat sytuacji niepełnosprawnych w raportach Komisji w sprawie zatrudnienia. W kwestii telekomunikacji i technologii informatycznych zapisano, iż „Komisja jest żywo zainteresowana zbadaniem możliwości wykorzystania wszystkich aspektów społeczeństwa informacyjnego pod kątem osiągnięcia równych szans dla osób z niepełnosprawnością, jeżeli chodzi o standard życia i warunki pracy. Kwestie te zostały ogólnie przedyskutowane w Zielonej Księdze Komisji, nt. Życia i pracy w społeczeństwie informacyjnym: po pierwsze: ludzie". Komisja utworzy wewnętrzną grupę ad hoc z uprawnieniami do zbadania zakresu, w jakim może uruchomić specjalną inicjatywę na poziomie europejskim. W tym celu wykorzysta dotychczasowe doświadczenia w tej dziedzinie, np. w ramach inicjatywy TIDE. Działania te zostaną oparte na przeglądzie dobrych przykładów wykorzystania telekomunikacji i technologii informacyjnych na rzecz osób z niepełnosprawnością. Zostaną one również oparte na potencjale rozwojowym całej ekonomii w zakresie wytwarzania telekomunikacji i technologii informacyjnych bardziej dostępnych i przydatnych dla osób z niepełnosprawnością.” Zwrócono też uwagę na potrzebę lepszego wykorzystania funduszy strukturalnych przy pomocy niepełnosprawnym oraz zadeklarowano, iż niepełnosprawni powinni być aktywnie włączeni w proces wdrażania i kontynuowania działań podjętych w ramach Funduszy Strukturalnych.

Komisja zaproponowała, aby Rada Unii Europejskiej (taką nazwę od 1993 r. przybrała Rada Wspólnot Europejskich) przyjęła Uchwałę nt. Równych szans. Stało się to 20 grudnia 1996 r. W uchwale potwierdzono zobowiązania do:

  • zasad i wartości, które tkwią u podstaw "Standardowych Zasad Wyrównywania Szans Osobom z Niepełnosprawnością, wydanych przez Narody Zjednoczone",
  • idei leżących u podstaw Uchwały Rady Europy z 9 kwietnia 1992 r. nt. spójnej polityki w sprawie rehabilitacji osób z niepełnosprawnością,
  • zasady równych szans w rozwoju kompleksowej polityki w dziedzinie niepełnosprawności,
  • zasady unikania i wyeliminowania wszelkich form negatywnej dyskryminacji jedynie ze względu na niepełnosprawność.

Wezwano Państwa Członkowskie do rozważenia, czy stosowane przez nie rozwiązania polityczne służą:

  • zwiększeniu partycypacji osób z niepełnosprawnością w życiu społecznym, łącznie z osobami ze znacznym stopniem niepełnosprawności, zwracając przy tym należną uwagę na potrzeby i interesy ich rodzin i opiekunów,
  • upowszechnieniu perspektywy związanej z niepełnosprawnością w każdym stosownym sektorze powstawania polityki państw,
  • umożliwieniu osobom z niepełnosprawnością pełnej partycypacji w życiu społecznym poprzez usunięcie barier,
  • kształtowanie opinii publiczną pod kątem wrażliwości na zdolności osób z niepełnosprawnością oraz w kierunku strategii równych szans.

Zwrócono też uwagę na potrzebę promowania włączania się przedstawicieli osób niepełnosprawnych we wdrożenie i kontynuowanie odpowiedniej polityki i działań na ich rzecz.

Poproszono Komisję, żeby wzięła pod uwagę, tam gdzie jest to właściwe, zasady określone w uchwale, w każdej stosownej propozycji przedkładanej Wspólnocie w zakresie legislacji, programów, inicjatyw, a także by promowała we współpracy z Państwami Członkowskimi i organizacjami pozarządowymi osób z niepełnosprawnością i działających na ich rzecz - wymianę przydatnych informacji i doświadczeń, szczególnie w zakresie innowacyjnej polityki i wzorcowych praktyk. Zapisano też potrzebę przedstawiania przez Komisję Europejską Parlamentowi Europejskiemu, Radzie Europejskiej, Komitetowi Ekonomiczno-Społecznemu i Komitetowi Regionów okresowych raportów sporządzonych na podstawie informacji dostarczonych przez Państwa Członkowskie, opisujących postęp i przeszkody, które wystąpiły we wdrażaniu tej uchwały.

2 października 1997 r. podpisano Traktat z Amsterdamu zmieniający Traktat o Unii Europejskiej, Traktaty ustanawiające Wspólnoty Europejskie oraz niektóre związane z nimi akty (wszedł w życie 1 maja 1999 r.). Traktat Amsterdamski wprowadził do Traktatu Ustanawiającego Wspólnotę Europejską artykuł 13 zawierający zakaz dyskryminacji w oparciu o wymienione cechy, znalazła się wśród nich niepełnosprawność. Art. 13, umożliwił Radzie Unii Europejskiej na wniosek Komisji Europejskiej i po konsultacji z Parlamentem Europejskim podjęcie środków niezbędnych w celu zwalczania wszelkiej dyskryminacji m.in. ze względu na niepełnosprawność.

Zalecenie dotyczące kart parkingowych dla osób niepełnosprawnych zostało wydane przez Radę Unii Europejskiej 4 czerwca 1998 r. Zalecono Państwom Członkowskim wprowadzenie kart parkingowych dla osób niepełnosprawnych zgodnie z jednolitym wzorem Wspólnoty oraz kart wydanych w innych Państwach Członkowskich.

29 września 1998 r. został wydany wspólny roboczy dokument Personelu Komisji Europejskiej - Podnoszenie poziomu zatrudnienia osób z niepełnosprawnością. W słowie wstępnym zwrócono uwagę, iż „W ciągu ostatnich kilku lat wyłania się podejście do niepełnosprawności, w którym większy akcent kładzie się na prawa człowieka. W przeszłości, w polityce państwa zmierzano do tego, żeby osoby przystosować do ich niepełnosprawności. Obecnie w integracji dostrzega się kluczowy instrument włączenia osób z niepełnosprawnością w aktywną część społeczeństwa.” Przedstawiono dwa cele dokumentu:

  • przedstawienie punktu odniesienia dla dalszych działań Państw Członkowskich, aby mogły one osiągnąć cele swoich strategii zatrudnienia, obejmujących stworzenie możliwości zatrudnienia dla osób z niepełnosprawnością;
  • wskazanie niektórych zagadnień, związanych z zatrudnieniem osób z niepełnosprawnością, na które Komisja Europejska zwróci szczególną uwagę w przyszłych pracach nad wytycznymi polityki zatrudnienia.

W zakresie sytuacji niepełnosprawnych na rynku pracy zwrócono uwagę na wskaźnik zatrudnienia, który wśród osób niepełnosprawnych wynosi 40% i jest znacznie niższy niż w pozostałej części populacji, podczas gdy wskaźnik bezrobocia (13,3%) jest znacznie wyższy niż w pozostałej części populacji (6,6%). Zauważono, iż „tradycyjne programy zatrudnienia osób z niepełnosprawnością powstały w okresie powojennych zmian w europejskim przemyśle i głównie opierały się na koncepcji systemu produkcji masowej. W tych okolicznościach, w zatrudnianiu osób z niepełnosprawnością główny nacisk kładziono na zawody o niskich kwalifikacjach oraz zawody manualne w przemyśle wytwórczym, nie wymagające kwalifikacji. Ta sytuacja jest jeszcze bardziej widoczna w zakładach pracy chronionej.”

Zwrócono uwagę na ogromny wpływ rozwoju telekomunikacji i rozwoju technologii informacyjnych na sytuację niepełnosprawnych na rynku pracy. Z jednej strony powoduje on zanik manualnej, rutynowej, mechanicznej pracy, przy której była zatrudniona znaczna część niepełnosprawnych. „Tym niemniej, nowe technologie mogą w znacznym stopniu poprawić sytuację w zatrudnieniu osób z niepełnosprawnością. Dzięki użyciu nowych technologii można pokonać szereg fizycznych i psychologicznych barier, stojących przed osobami z niepełnosprawnością i umożliwić większą partycypację nie tylko w pracy, ale również w innych dziedzinach życia. Na przykład, technologie umożliwiają telepracę i pracę wspomaganą komputerowo w bardziej elastycznym środowisku pracy, które lepiej koresponduje ze zdolnościami i umiejętnościami zawodowymi różnych pracowników.”

Następnie poruszono problemy podnoszenia zdolności zawodowych osób niepełnosprawnych, tworzenia dla nich odpowiednich miejsc pracy oraz dostosowywania miejsc pracy do ich potrzeb. Trafnym wydaje mi się zwrócenie uwagi na to, iż osoby niepełnosprawne są szybko usuwane „z przedsiębiorstw, w których niepełnosprawność traktowana jest jak odchylenie od normalności i często paternalistycznie przesuwa się je do programów opieki. W przedsiębiorstwach, w których niepełnosprawność postrzegana jest jako część ludzkiej kondycji, zarządza się niepełnosprawnością w każdej dziedzinie programowej i problem niepełnosprawności automatycznie integruje się w dużą ich część.” Słusznie odnotowano fakt, iż „w wielu Państwach Członkowskich nie kładzie się wystarczającego nacisku na rozwój nowych programów we współpracy z osobami z niepełnosprawnością i organizacjami reprezentującymi te osoby.

Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej przyjęły 9 marca 1999 r. Dyrektywę nr 1999/5/WE w sprawie urządzeń radiowych i końcowych urządzeń telekomunikacyjnych oraz wzajemnego uznawania ich zgodności. Dyrektywa dała Komisji uprawnienia do nakładania wymogów na urządzenia w pewnej klasie sprzętowej czy urządzenia określonego rodzaju, które dotyczą uwzględnienia na etapie konstrukcji cech, ułatwiających korzystanie z tego sprzętu użytkownikom z niepełnosprawnością.

Rada Unii Europejskiej 17 czerwca 1999 r. przyjęła uchwałę w sprawie równych szans zatrudnienia dla osób niepełnosprawnych. Rada uznała i przyjęła „z radością wielki trud, jaki Państwa Członkowskie podjęły i zaplanowały, aby rozwinąć i wdrożyć politykę, mającą na celu integrację osób niepełnosprawnych na rynku pracy, zwłaszcza w ramach Europejskiej Strategii Zatrudnienia; z równą radością przyjmuje nowe bodźce w ramach corocznych wytycznych zatrudnienia.” Jednocześnie Rada wezwała Państwa Członkowskie do:

  • w ramach swoich narodowych polityk zatrudnienia oraz we współpracy z partnerami społecznymi i organizacjami pozarządowymi osób niepełnosprawnych, położenia szczególnego nacisku na promocję możliwości zatrudnienia osób niepełnosprawnych oraz rozwoju odpowiedniej prewencyjnej i aktywnej polityki, ze szczególnym uwzględnieniem promocji integracji osób niepełnosprawnych na rynku pracy w sektorze prywatnym, łącznie z samozatrudnieniem oraz w sektorze publicznym,
  • pełnego wykorzystania istniejących i przyszłych możliwości związanych z Europejskimi Funduszami Strukturalnymi, zwłaszcza z Europejskim Funduszem Społecznym i odpowiednimi inicjatywami Wspólnoty w celu promocji równych szans w zatrudnieniu osób niepełnosprawnych,
  • również w powyższym kontekście zwrócenia szczególnej uwagi na możliwości oferowane przez rozwój społeczeństwa informacyjnego w zakresie tworzenia nowych możliwości zatrudnienia, ale także wyzwań dla osób niepełnosprawnych.

Rada zauważyła inicjatywę społecznych partnerów na poziomie europejskim mającą na celu identyfikację dobrych praktyk oraz zaprosiła społecznych partnerów na każdym poziomie do odgrywania coraz większej roli w tworzeniu lepszych możliwości zatrudnienia oraz wynegocjowania zmian w organizacji pracy we współpracy z osobami niepełnosprawnymi. Rada zwróciła się do osób niepełnosprawnych i ich organizacji, aby przyczyniły się do osiągnięcia celu równych szans w zatrudnieniu poprzez dzielenie się i wymianę własnych doświadczeń z każdą zainteresowaną stroną na rynku pracy. Zachęciła również instytucje Wspólnoty do promocji równych szans zatrudnienia dla osób niepełnosprawnych w ramach ich własnych działań poprzez ustalenie reguł w pełni wykorzystujących istniejące instrumenty prawne i praktyki. Rada wezwała Komisję do wspólnej pracy z Państwami Członkowskimi, zwłaszcza w ramach europejskich wytycznych zatrudnienia i zgodnie z zasadą upowszechnienia, w zakresie monitorowania i analizy rozwoju zatrudnienia osób niepełnosprawnych na podstawie porównywalnych danych, a także do rozwoju nowych strategii i kampanii, uwzględniających różnice na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym.

Rada potwierdziła, że w ramach spójnej i globalnej polityki zwiększy się równe szanse w zatrudnieniu osób niepełnosprawnych, jeśli zwróci się szczególną uwagę na rekrutację i utrzymanie w zatrudnieniu pracowników, promocje, szkolenia, kształcenie ustawiczne i rozwój, ochronę przeciwko nieuprawnionym zwolnieniom, a także na odpowiednie wsparcie udzielone w takich obszarach, jak:

  • przystosowanie miejsca pracy, takie jak sprzęt techniczny, łącznie z dostępem do nowych technologii informacyjnych i telekomunikacyjnych,
  • dostępność miejsca pracy,
  • kwalifikacje i umiejętności wymagane w pracy,
  • dostępność doradztwa zawodowego i służb pośrednictwa pracy.

Na posiedzeniu Rady Europejskiej 23-24 marca 2000 r. w Lizbonie wezwano państwa członkowskie do zwrócenia większej uwagi na zjawisko wykluczenia społecznego, przy okazji realizacji przez nie polityki zatrudnieniowej, edukacyjnej i szkoleniowej, zdrowotnej i mieszkaniowej oraz do określenia działań priorytetowych dotyczących określonych grup docelowych, takich jak osoby niepełnosprawne.

12 maja 2000 r. Komisja Europejska przedstawiła Komunikat skierowany do Rady Europejskiej, Parlamentu Europejskiego, Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów "W kierunku Europy bez barier dla osób z niepełnosprawnością". Pierwszą część zatytułowano - „W kierunku większej wartości we wspólnocie”. W rozdziale pierwszym – „W kierunku większej mobilności - aspekt obywatelski”, słusznie zauważono, iż „W nowoczesnym społeczeństwie nie jest możliwa sensowna integracja w życiu społecznym czy ekonomicznym, jeżeli ktoś nie może, w związku z pracą czy wypoczynkiem, swobodnie przemieszczać się. Mobilność nie powinna być traktowana tylko jako dogodność czy nawet społeczna lub ekonomiczna konieczność. Powinna być ona traktowana jako prawo, które każdemu przysługuje i jednocześnie podlega sensownym ograniczeniom ekonomicznym i technicznym.

Jest to daleko bardziej prawdziwe w odniesieniu do osób z mobilną niepełnosprawnością, dla których zdolność do uczestniczenia we wszystkich dziedzinach życia społecznego, komercyjnego, ekonomicznego, kulturalnego i politycznego zależy od rozwiązania problemu mobilności w tym zakresie, który nie dotyczy innych ludzi. Jednak również łatwo akceptuje się pogląd, że przystosowanie transportu dla osób z niepełnosprawnością może przyczynić się do osiągnięcia szerszych celów w polityce państwa. Można dzięki nim: poprawić transport publiczny, zredukować zatłoczenie, zmniejszyć społeczną marginalizację oraz w możliwie szerokim zakresie zapewnić ludziom mobilność i integrację ze społeczeństwem.” Następnie omówiono proces dostosowywania do potrzeb osób niepełnosprawnych poszczególnych gałęzi transportu.

W kolejnym rozdziale zauważono potrzebę wypełnienia luk w międzysektorowej polityce państwa. Zwrócono uwagę, iż „w kontekście braku kompleksowego przeglądu całego systemu transportu nie wystarczy bardziej udostępnić środki transportu i informację dla podróżnych. Dostępne busy czy pociągi nie przedstawiają większej wartości użytkowej dla osób z upośledzoną mobilnością, jeżeli osoby te nie mogą dotrzeć do przystanku autobusowego, czy na dworzec lub nie mogą skorzystać z automatu biletowego. Wypełnienie takich luk będzie wymagać rozwoju pewnej struktury, w ramach której zostaną podjęte zagadnienia dostępności istniejących pomiędzy systemem transportu, budynkami i innymi obszarami polityki. Taka struktura w naturalny sposób zakłada bliższą współpracę pomiędzy wieloma obszarami polityki i szczeblami administracji.”

Trzeci rozdział zatytułowano „Wykorzystanie społeczeństwa informacyjnego dla dobra wszystkich - inicjatywa europejska i niepełnosprawność” zauważono fakt, że z jednej strony rozwój technologii - zwłaszcza telekomunikacji i technologii informacyjnej – stwarza niepełnosprawnym ogromne możliwości, z drugiej strony niepełnosprawni przy ich wprowadzaniu mogą doświadczać dodatkowych barier. Następnie omówiono działanie wspólnoty mające na celu zapewnienie niepełnosprawnym większego dostępu do społeczeństwa informatycznego.

W następnym rozdziale – „Technologie wspomagające - w kierunku bardziej rozwiniętego wspólnego rynku dla technologii wspomagających” założono, że „wspieranie zasady projektowania uniwersalnego doprowadzi do technologii, towarów i usług, które będą przystosowane do potrzeb szerszego zakresu użytkowników, łącznie z osobami z niepełnosprawnością.” Jednak słusznie zauważono, iż „projektowanie dla szerszej normy użytkowników nie zawsze będzie przystosowane do potrzeb osób ze znaczną niepełnosprawnością lub ze specyficznymi wymaganiami. Zapewnienie dostępu do technologii dla takich użytkowników najlepiej można osiągnąć za pomocą innych środków: projektowanie specjalnych towarów i usług lub, co ma miejsce w wielu przypadkach, zaadaptowanie lub przystosowanie istniejących towarów i usług do specjalnych wymagań. Technologia, która opiera się na specjalnych towarach i usługach dla ludzi starszych i osób z niepełnosprawnością, często nazywana jest technologią wspomagającą.” Dalej omówiono zapotrzebowanie na rynku unijnym na tego rodzaju usługi.

Piąty rozdział Komunikatu poświęcono ochronie praw i interesów konsumentów z niepełnosprawnością. Odnotowano fakt, iż „wiele firm w przeszłości traktowało niepełnosprawnych konsumentów jako niszę w najlepszym przypadku, a w przypadku najgorszym jako niechcianego intruza. Dotyczyło to szczególnie tych firm, które swoje produkty kierowały na rynku do całego spektrum populacji. Jednak firmy nabierają coraz bardziej przekonania, że programy odpowiednio zarządzane, które realizują potrzeby osób z niepełnosprawnością, mogą otworzyć nowe możliwości rynkowe. Mogą one przynosić zyski i nie narażać na koszty.”

Nazwano to pozytywnym trendem, który również zaobserwowano w rozwoju europejskiej polityki konsumenckiej, uwzględniającej wszystkich konsumentów, łącznie z niepełnosprawnymi.

Drugą część zatytułowano - „Instrumenty polityki państwa dla osiągnięcia większej wartości we wspólnocie” „Komisja zidentyfikowała następujące zjawiska: niedoskonała wiedza nt. rzeczywistego zakresu niepełnosprawności, niewiedza i uprzedzenia związane ze strukturalnymi cechami niepełnosprawności oraz ograniczona wiedza nt. różnych inicjatyw, które mogą być podjęte dla poprawy dostępu.” W rozdziale pierwszym tej części zauważono potrzebę interpretacji danych dotyczących niepełnosprawnych oraz zrozumienie ich potrzeb.

W drugim rozdziale założono zaprojektowanie integracyjnych programów Unii Europejskiej na rzecz osób niepełnosprawnych jak i uwzględnienie ich potrzeb w programach skierowanych do wszystkich obywateli wspólnoty.

Bardzo dobrze moim zdaniem należy ocenić ideę zawartą w rozdziale trzecim – „Praktyki pociągające”. Komisja Europejska uznała w nim, iż sama musi dać dobry przykład poprzez wspieranie rozwoju wzorcowych praktyk w ramach własnej organizacji, zauważono, iż takie działania wzmocnią wiarygodność zaleceń wobec innych podmiotów. Jako sfery „praktyk pociągających” wymieniono:

  • zatrudnienie osób niepełnosprawnych europejskich służbach publicznych,
  • zwiększenie dostępności budynków Komisji dla osób niepełnosprawnych,
  • zapewnienie osobom niepełnosprawnym takiego samego prawa do informacji i komunikacji jakie posiadają inni obywatele wspólnoty,
  • upowszechnienie edukacji dzieci niepełnosprawnych w europejskich szkołach powszechnych.

Konsultacjom z osobami niepełnosprawnymi poświęcono rozdział czwarty. Komisja przyznała, że większość idei sformułowanych w komunikacie pochodzi z dialogu z osobami z niepełnosprawnością, z ekspertami i stowarzyszeniami z dziedziny niepełnosprawności oraz iż to niepełnosprawni potrafią znaleźć rozwiązania w pokonywaniu barier. W celu zwiększenia wpływu osób z niepełnosprawnością na politykę państw i rozwój programów, Komisja zobowiązała się promować partnerstwo pomiędzy organizacjami osób z niepełnosprawnością, innymi organizacjami i społecznymi partnerami, oraz wspierać wydarzenia i mechanizmy, które zachęcają do większego zaangażowania i konsultacji.

W piątym rozdziale zaplanowano wzmocnienie koordynacji między służbami Komisji. Natomiast część trzecia – „Spojrzenie w przyszłość - podnoszenie świadomości, wzmocnienie kooperacji oraz budowanie rozwoju” stanowi podsumowanie Komunikatu.

Dyrektywa Rady Unii Europejskiej 2000/78/WE z 27 listopada 2000 r. ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy nakłada na prawodawcę w celu zagwarantowania przestrzegania zasady równego traktowania w odniesieniu do osób niepełnosprawnych obowiązek podjęcia odpowiednich środków koniecznych w danej sytuacji, aby umożliwić osobie niepełnosprawnej dostęp do zatrudnienia, wykonywanie pracy lub awansowanie, albo przejście szkolenia, chyba że takie środki nakładałyby nieproporcjonalnie duże obciążenie na pracodawcę. Za nieproporcjonalne nie uznano środków wystarczająco zrekompensowanych środkami stosowanymi w ramach polityki w zakresie niepełnosprawności danego państwa członkowskiego.

Wykładni tej dyrektywy dokonał Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich (Europejski Trybunał Sprawiedliwości) w sprawie C‑13/05, w wyroku z 11 lipca 2006 r. ETS orzekł, iż zakaz dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność zawarty w dyrektywie „stoi na przeszkodzie rozwiązaniu umowy o pracę ze względu na niepełnosprawność, które, zważywszy na obowiązek wprowadzania racjonalnych usprawnień dla osób niepełnosprawnych, nie jest uzasadnione tym, że dana osoba nie jest kompetentna ani zdolna bądź nie pozostaje w dyspozycji do wykonywania najważniejszych czynności na danym stanowisku.” [przypis: Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich z dnia 11 lipca 2006 r. w sprawie C-13/05]. W tym samym wyroku ETS stwierdził, iż nie jest złamaniem tego zakazu zwolnienie przez pracodawcę pracownika z powodu choroby, niemożliwe jest bowiem zrównanie pojęć choroba i niepełnosprawność [przypis: Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich z dnia 11 lipca 2006 r. w sprawie C-13/05].

W wyroku z dnia 17 lipca 2008 r. w sprawie C-303/06 na wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Employment Tribunal — Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. ETS orzekł, że zawarty w dyrektywie zakaz dyskryminacji bezpośredniej zawarty ze względu na niepełnosprawność „nie ogranicza się tylko do osób, które same są niepełnosprawne. Jeśli pracodawca traktuje pracownika, który sam nie jest niepełnosprawny, mniej przychylnie niż traktuje, traktował lub traktowałby innego pracownika w porównywalnej sytuacji i gdy wykazano, że mniej korzystne traktowanie tego pracownika związane jest z niepełnosprawnością jego dziecka, któremu zapewnia on zasadniczą opiekę stosowną do potrzeb, to takie traktowanie jest sprzeczne z zakazem dyskryminacji bezpośredniej” [przypis: Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich z dnia 17 lipca 2008 r. w sprawie C-303/06, Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej nr C-223 z dnia 30 sierpnia 2008 r. s. 6].

Także 27 listopada 2000 r. Rada wydała Decyzję Ustanawiającą Wspólnotowy Program Działania w Zakresie Zwalczanie Dyskryminacji na lata 2001–2006. Programem zostało objęte m.in. zwalczanie dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność. Jako cele programu wymieniono:

  • poprawę rozumienia kwestii związanych z dyskryminacją poprzez poszerzenie wiedzy na temat tego zjawiska i poprzez ocenę skuteczności prowadzonej polityki i praktyki,
  • rozwijanie zdolności skutecznego zapobiegania i radzenia sobie z dyskryminacją, w szczególności poprzez wzmocnienie środków działania organizacji i poprzez wspieranie wymiany informacji i dobrej praktyki oraz tworzenie sieci współpracy na poziomie europejskim, z jednoczesnym uwzględnieniem specyficznych cech charakterystycznych dla różnych form dyskryminacji,
  • wspieranie i upowszechnianie wartości i praktyk leżących u podstaw walki z dyskryminacją, łącznie z wykorzystaniem kampanii budzących świadomość istnienia problemów w tej dziedzinie.

W ramach realizacji programu wymieniono następujące działania:

  • analizowanie czynników związanych z dyskryminacją, łącznie z badaniami oraz opracowywaniem wskaźników jakościowych i ilościowych służących jako punkty odniesienia, zgodnie z prawem i praktyką krajową, oraz ocena ustawodawstwa antydyskryminacyjnego w praktyce, mająca na względzie jego skuteczność i wpływ, wraz z efektywnym upowszechnianiem rezultatów,
  • międzynarodową współpracę i wspieranie tworzenia sieci współpracy na poziomie europejskim pomiędzy partnerami zaangażowanymi w zapobieganie i walkę z dyskryminacją, łącznie z organizacjami pozarządowymi,
  • podnoszenie poziomu świadomości istnienia problemu dyskryminacji, zwłaszcza podkreślanie europejskiego wymiaru walki z dyskryminacją i publicznego upowszechniania programu, w szczególności poprzez komunikaty, publikacje, kampanie i imprezy okolicznościowe.

Podczas szczytu Rady Europejskiej w Nicei 7 grudnia 2000 r. uchwalono i podpisano Kartę Praw Podstawowych Unii Europejskiej, której artykuł 21 zakazuje dyskryminacji m. in ze względu na niepełnosprawność. Natomiast w artykule 26 zapisano, iż „Unia uznaje i szanuje prawo osób niepełnosprawnych do korzystania ze środków mających zapewnić im niezależność, integrację społeczną i zawodową oraz udział w życiu społeczności.” Obecnie jednak karta nie posiada mocy wiążącej i ma charakter wyłącznie deklaratoryjny.

Również na szczycie w Nicei przyjęto Europejską Agendę Społeczną na lata 2000–2005 r., w której stwierdzono, iż Unia Europejska rozszerzy „wszelkie działania zmierzające do osiągnięcia pełniejszej integracji osób niepełnosprawnych we wszystkich dziedzinach życia.

Bardzo ważną dla osób niepełnosprawnych jest Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej 2001/85/WE z 20 listopada 2001 r. odnosząca się do przepisów szczególnych dotyczących pojazdów wykorzystywanych do przewozu pasażerów i mających więcej niż osiem siedzeń poza siedzeniem kierowcy oraz zmieniająca dyrektywy 70/156/EWG i 97/27/WE, na mocy której wszystkie autobusy klasy I, czyli o pojemności od 22 pasażerów, posiadające zarówno miejsca siedzące, jak i dużą liczbę miejsc stojących, umożliwiającą szybką wymianę pasażerów muszą być dostępne dla osób o ograniczonej mobilności, w tym poruszających się na wózkach inwalidzkich. Jeśli chodzi o pojazdy innych klas, kwestia wprowadzania tego typu wymagań pozostawiono Krajom Członkowskim. Wymagania Dyrektywy miały objąć od 2008 r. pojazdy zgłaszane po raz pierwszy do homologacji, a od 2010 r. - wszystkie modele obecne na rynku. W przypadku pojazdów budowanych w kilku etapach, terminy te przypadłyby na –odpowiednio –2009 i 2011 r. Niektóre kraje członkowskie wnoszą jednak o wprowadzenie okresów przejściowych.

Decyzją Rady Unii Europejskiej z 3 grudnia 2001 roku - rok 2003 został ustanowiony Europejskim Rokiem Osób Niepełnosprawnych. Rok 2003 miał podkreślić dziesiątą rocznicę przyjęcia przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych Standardowych Zasad Wyrównywania Szans Osób Niepełnosprawnych. Jako cele Europejskiego Roku Osób Niepełnosprawnych przyjęto:

  • podniesienie świadomości o prawie osób niepełnosprawnych do ochrony przed dyskryminacją oraz do pełnego i równego korzystania z ich praw,
  • zachęcanie do przemyślenia i przedyskutowania rozwiązań, jakie są potrzebne w celu promowania równych szans osób niepełnosprawnych w Europie,
  • promowanie wymiany doświadczeń dotyczących dobrej praktyki oraz skutecznych strategii opracowanych na szczeblu lokalnym, krajowym i europejskim,
  • pobudzenie współpracy między wszystkimi zainteresowanymi stronami, a mianowicie rządem, partnerami społecznymi, organizacjami pozarządowymi, służbami społecznymi, sektorem prywatnym, grupami sektora wolontarystycznego, osobami niepełnosprawnymi oraz ich rodzinami,
  • poprawienie komunikacji w sprawie niepełnosprawności oraz promowanie pozytywnego wizerunku osób niepełnosprawnych,
  • podniesienie świadomości o zróżnicowaniu występującym między osobami niepełnosprawnymi oraz o różnych formach dyskryminacji,
  • podniesienie świadomości o wielorakiej dyskryminacji, na którą napotykają osoby niepełnosprawne,
  • poświęcenie szczególnej uwagi uświadomieniu praw dzieci i młodych ludzi niepełnosprawnych do równości w edukacji tak, aby zachęcać i wspierać ich pełną integrację w społeczeństwie oraz promować rozwój europejskiej współpracy pomiędzy fachowcami zaangażowanymi w edukację dzieci i młodych ludzi niepełnosprawnych, w celu poprawy integracji uczniów i studentów ze specjalnymi potrzebami w zwykłych lub specjalistycznych zakładach oraz w krajowych i europejskich programach wymiany.

Uznano, iż cele te można osiągnąć przez następujące działania:

  • organizację spotkań i imprez,
  • prowadzenie kampanii informacyjno-promocyjnych we wszystkich częściach państw członkowskich,
  • współpracę z organizacjami nadawców i mediów,
  • organizację przeglądów i badań prowadzonych w skali całej Wspólnoty.

Odpowiedzialność za realizację tych działań powierzono Komisji Europejskiej, którą również uczyniono odpowiedzialną za prowadzenie regularnej wymiany poglądów z przedstawicielami osób niepełnosprawnych na szczeblu Wspólnoty na temat opracowania, realizacji i monitorowania obchodów Europejskiego Roku Osób Niepełnosprawnych.

W dniach 20-24 marca 2002 r. odbył się w Madrycie Europejski Kongres na rzecz Osób Niepełnosprawnych, na którym uchwalono Deklarację Madrycką. W preambule zauważono, iż niepełnosprawnym przysługują takie same prawa, jak wszystkim innym obywatelom. W związku z tym kwestia praw niepełnosprawnych to kwestia praw człowieka. Zauważono, że osoby niepełnosprawne domagają się równych szans, a nie litości. Bariery tkwiące w społeczeństwie oraz niezauważane przez resztę społeczeństwa uznano za powody dyskryminacji i społecznego wykluczenia niepełnosprawnych. Zwracając uwagę na sposób, w jaki zorganizowane są społeczeństwa prowadzi „często do tego, że osoby niepełnosprawne nie mogą korzystać w pełni z przysługujących im praw człowieka i są wykluczane z życia społecznego. Istniejące dane statystyczne wskazują, że poziom wykształcenia i zatrudnienia tych osób jest nieakceptowalnie niski. Powoduje to, iż znacznie większa proporcja osób niepełnosprawnych, niż to ma miejsce wśród sprawnych obywateli, żyje w warunkach prawdziwego ubóstwa.” Uznano jednak, że częstszym od uprzedzeń powodem dyskryminacji niepełnosprawnych jest zapominanie o niepełnosprawnych lub ich ignorowanie „co tworzy i wzmaga bariery środowiskowe i bariery w postawach społecznych, uniemożliwiające tym osobom uczestniczenie w życiu społecznym.” Zauważono, iż „osoby niepełnosprawne są bardzo zróżnicowaną grupą ludzi, w związku z czym konieczna jest polityka, która będzie respektować tę różnorodność. Szczególnej uwagi wymagają osoby o złożonych, wielorakich potrzebach uzależniających ich od pomocy innych oraz ich rodziny. Ludzie ci stanowią często najbardziej zaniedbywaną grupę wśród wszystkich osób niepełnosprawnych. Podobnie, niepełnosprawne kobiety oraz niepełnosprawni pochodzący z mniejszości etnicznych doświadczają często podwójnej lub nawet wielorakiej dyskryminacji, wynikającej z dyskryminacji związanej z ich niepełnosprawnością, płcią i pochodzeniem etnicznym. Dla osób niesłyszących z kolei podstawową sprawą jest uznanie języka migowego.” Na koniec preambuły odwołano się do art. 26 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej.

W deklaracji zaprezentowano wizję nowego podejścia do problemów osób niepełnosprawnych. Uznano, że najlepiej ją opisać przez skontrastowanie wyznaczonych celów z dotychczas obowiązującym stanem:

  • „OD traktowania osób niepełnosprawnych jako przedmiotu działań charytatywnych - DO postrzegania ich jako osób obdarzonych prawami;
  • OD traktowania osób niepełnosprawnych jako pacjentów - DO postrzegania ich jako konsumentów i niezależnych obywateli;
  • OD sytuacji, w której profesjonaliści podejmują decyzje w imieniu osób niepełnosprawnych - DO sytuacji, w której same osoby niepełnosprawne podejmują niezależne decyzje i biorą odpowiedzialność za sprawy, które ich dotyczą;
  • OD koncentrowania się na indywidualnych uszkodzeniach i zaburzeniach - DO usuwania barier, rewidowania norm społecznych, polityki i wzorców kulturowych oraz promowania wspierającego i dostępnego środowiska;
  • OD określania ludzi mianem zależnych lub nie nadających się do pracy - DO podkreślania ich uzdolnień i tworzenia aktywnych form wspierania;
  • OD tworzenia warunków ekonomicznych i społecznych dla niewielkiej garstki - DO kreowania przyjaznego, elastycznego świata dla wszystkich;
  • OD niepotrzebnej segregacji w edukacji, zatrudnieniu i innych sferach życia - DO integrowania osób niepełnosprawnych w normalny nurt życia;
  • OD ograniczenia polityki wobec osób niepełnosprawnych do kompetencji specjalnych ministerstw - DO włączenia polityki wobec osób niepełnosprawnych w całokształt zadań, za które odpowiedzialność ponosi cały rząd.”

Zauważono, że wprowadzenie tej „wizji przyniesie korzyść nie tylko osobom niepełnosprawnym, ale całemu społeczeństwu. Społeczeństwo, które wyklucza część swoich członków jest społeczeństwem zubożonym. Działania na rzecz poprawy warunków życia osób niepełnosprawnych doprowadzą do zbudowania świata obejmującego wszystkich.”

Następnie przedstawiono program zmierzający do realizacji tej wizji. Uznano, iż „należy bezzwłocznie wprowadzić wszechstronne antydyskryminacyjne ustawodawstwo celem usunięcia istniejących i przeciwdziałania nowym barierom - np. w sferze edukacji, zatrudnienia czy dostępu do dóbr i usług - które utrudniają osobom niepełnosprawnym pełną realizację możliwości uczestnictwa w życiu społecznym i niezależności.” Stwierdzono jednak, że zmiany w ustawodawstwie nie wystarczą. Potrzebna jest jeszcze zmiana postaw społecznych. W tym celu niezbędne jest „zaangażowanie całego społeczeństwa, łącznie z aktywnym udziałem samych osób niepełnosprawnych w walce o zapewnienie należnych im praw.” „Niezbędna jest w związku z tym szeroko zakrojona działalność edukacyjna, wspierająca środki prawne i budująca zrozumienie dla potrzeb i praw osób niepełnosprawnych oraz zwalczająca ciągle jeszcze istniejące uprzedzenia i stygmatyzację.” Zauważono, iż wielu niepełnosprawnych potrzebuje służb i usług wspierających ich w codziennym życiu. „Usługi te muszą być wysokiej jakości, muszą być dostosowane do potrzeb osób niepełnosprawnych i integrować ich ze społeczeństwem, a nie być źródłem segregacji.” Kolejny postulat deklaracji to wspieranie rodzin niepełnosprawnych. Jako grupę, której należy poświęcić specjalną uwagą wymieniono kobiety niepełnosprawne. Ponieważ „Społeczne wykluczenie, którego doznają niepełnosprawne kobiety, nie może być wyjaśniane wyłącznie w kategoriach ich niepełnosprawności, ale powinno uwzględnić się także element płci. Wieloraką dyskryminację doświadczaną przez niepełnosprawne kobiety należy zwalczać poprzez kombinację działań sprzyjających włączaniu ich w normalny nurt życia oraz specyficznych działań pozytywnych opracowanych w konsultacji z niepełnosprawnymi kobietami.” Za bardzo ważne założenie deklaracji należy uznać „włączanie niepełnosprawności w normalny nurt życia społecznego” – „Osoby niepełnosprawne powinny mieć dostęp do powszechnej służby zdrowia, edukacji, służb zawodowych i socjalnych, i wszystkich innych ofert dostępnych dla sprawnych.” Za klucz do włączenia społecznego niepełnosprawnych uznano ich zatrudnienie, najlepiej na otwartym rynku pracy. Podkreślono, iż zasadą w podejmowaniu decyzji w sprawach osób niepełnosprawnych musi być: „Nic o niepełnosprawnych bez niepełnosprawnych”.

Rok Osób Niepełnosprawnych uznano za szansę na przyznanie osobom niepełnosprawnym, ich rodzinom oraz ludziom i organizacjom działającym na ich rzecz nowych i poszerzonych kompetencji politycznych i społecznych na wszystkich poziomach życia społecznego.

Zaproponowano następujące działania zmierzające do wprowadzenia programu w życie. Władze Unii Europejskiej, Państw Członkowskich oraz krajów przystępujących do Unii powinny dać przykład we wprowadzaniu wizji. Za zadanie władz lokalnych uznano włączanie potrzeb osób niepełnosprawnych w lokalne plany dotyczące polityki społecznej, opracowanie we współpracy z przedstawicielami osób niepełnosprawnych lokalnych planów działań dotyczących niepełnosprawności oraz powołanie własnych lokalnych komitetów propagujących działania Europejskiego Roku Osób Niepełnosprawnych. Główną odpowiedzialnością za powodzenie tego roku obarczono organizację osób niepełnosprawnych. Do pracodawców skierowano oczekiwania wzmożenia wysiłków w celu włączenia, utrzymania w pracy i promowania osób niepełnosprawnych w swych zakładach, a także takiego projektowania swych produktów i usług, by były one dostępne dla osób niepełnosprawnych oraz dokonania przeglądu wewnętrznych przepisów celem upewnienia się, że żaden z nich nie utrudnia osobom niepełnosprawnym korzystania z równych szans. Zwrócono uwagę związkom zawodowym, iż „powinny bardziej angażować się w poprawę dostępu do pracy oraz w utrzymywanie w niej osób niepełnosprawnych; powinny też, w negocjacjach układów z firmami i sektorem zatrudnienia, zadbać o to, by osoby te miały jednakowy dostęp do środków przeznaczonych na szkolenie i promocję.

Powinno się także zwrócić uwagę na promowanie udziału i reprezentacji pracowników niepełnosprawnych zarówno w ich własnych strukturach decyzyjnych jak i w strukturach istniejących w formach i w sektorze zatrudnienia.” W stosunku do mediów wyrażono oczekiwanie kreowania i umacniania partnerskich relacji ze stowarzyszeniami osób niepełnosprawnych w celu poprawy wizerunku niepełnosprawnych w środkach masowego przekazu. „Mówiąc o problemach niepełnosprawności powinno się unikać w mediach podejścia paternalistycznego czy poniżającego, natomiast koncentrować się na barierach, z którymi zmagają się osoby niepełnosprawne oraz na pozytywnym wkładzie w życie społeczne, który mogą wnosić w momencie, gdy bariery te zostaną usunięte.” Wiodącą rolę w upowszechnianiu przekazu zrozumienia i akceptacji dla praw osób niepełnosprawnych, w rozwiewaniu lęków, mitów i nieporozumień oraz wspieraniu pozytywnych działań całego społeczeństwa przyznano szkole. Wedle deklaracji „powinno się rozwijać i szeroko propagować środki i metody edukacyjne, których celem jest pomaganie uczniom w ukształtowaniu poczucia indywidualności w związku z niepełnosprawnością własną i innych ludzi oraz umiejętności spojrzenia na odmienność w sposób pozytywny.” A system edukacyjny jest pierwszym krokiem w kierunku włączającego społeczeństwa. Na koniec deklaracji stwierdzono, że osoby niepełnosprawne pragną być obecne we wszystkich sferach życia. Aby to było możliwe konieczny jest wspólny wysiłek, w którym wszyscy mają i powinni mieć swój udział.

Przedstawienie nowej wizji należy ocenić jako bardzo trafne zidentyfikowanie błędów w dotychczasowym podejściu do osób niepełnosprawnych. Z przykrością jednak należy zauważyć, iż część postulatów zawartych w deklaracji, w Polsce nie jest do dziś w pełni zrealizowana.

5 grudnia 2002 r. Komisja Europejska wydała Rozporządzenie 2004/2002 w sprawie stosowania art. 87 i 88 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską w odniesieniu do pomocy państwa w zatrudnieniu. W rozporządzeniu określono możliwy rozmiar pomocy Państw Członkowskich w realizacji programów mających na celu pomoc w tworzeniu miejsc pracy, rekrutacji pracowników zmarginalizowanych i pracowników niepełnosprawnych oraz pokrywanie dodatkowych kosztów związanych z zatrudnianiem pracowników niepełnosprawnych. Zapisano, iż wielkość wszelkiej pomocy brutto w stosunku do miejsc pracy osób zmarginalizowanych, pracowników niepełnosprawnych, wyliczona jako procent kosztów pracy w okresie jednego roku po rekrutacji, nie może przekroczyć 50% dla pracowników zmarginalizowanych lub 60% dla pracowników niepełnosprawnych. Ograniczono możliwość stosowania tej pomocy tylko do przypadków, w których następuje wzrost pracowników w danym podmiocie albo, gdy stanowisko lub stanowiska pracy są zwolnione w wyniku dobrowolnego odejścia, przejścia na emeryturę związaną z wiekiem, dobrowolnego ograniczenia czasu pracy lub prawomocnego zwolnienia za złe zachowanie. Utworzone w ten sposób stanowiska nie mogły powstać kosztem likwidacji innych miejsc pracy, z wyjątkiem prawomocnego zwolnienia za złe zachowanie. Zatrudniony w ten sposób pracownik musiał być uprawniony do zatrudnienia przez minimum 12 miesięcy. Pomoc nie mogła przekroczyć poziomu niezbędnego do skompensowania obniżonej produktywności, wynikającej z niepełnosprawności pracownika oraz z powodu następujących kosztów:

  • kosztów dostosowania pomieszczeń,
  • kosztów zatrudnienia personelu w zakresie czasu, który przeznaczają wyłącznie na asystowanie pracownikowi niepełnosprawnemu,
  • kosztów przystosowania lub nabycia sprzętu, wykorzystywanego przez tych pracowników, które są dodatkowe w stosunku do tych, które beneficjant nie poniósłby, gdyby zatrudniał pracowników pełnosprawnych w okresie faktycznego zatrudnienia pracownika niepełnosprawnego.

W przypadku, gdy beneficjent zapewnia zatrudnienie chronione, pomoc może dodatkowo pokrywać, ale nie przekraczać, kosztów utworzenia, zorganizowania lub rozwoju danego podmiotu oraz kosztów administracyjnych i transportu związanych z zatrudnieniem pracowników niepełnosprawnych.

Rozporządzenie miało obowiązywać do 31 grudnia 2006 r. Jednak Komisja Europejska przedłużyła okres jego obowiązywania najpierw Rozporządzeniem nr 1040/2006 z 7 lipca 2006 r. do 31 grudnia 2007 r., a następnie Rozporządzeniem nr 1976/2006 z 20 grudnia 2006 r. do 30 czerwca 2008 r. Natomiast na mocy Decyzji Komisji z dnia 20 czerwca 2008 r. okres obowiązywania decyzji Komisji zatwierdzających programy pomocy państwa na podstawie rozporządzeń do dnia 30 czerwca 2008 r. Rozporządzenie zastało zastąpione przez Rozporządzenie Komisji Europejskiej nr 800/2008 z dnia 6 sierpnia 2008 r., opisane w dalszej części rozdziału.

W Europejskim Roku Osób Niepełnosprawnych (2003) Rada Unii Europejskiej wydała następujące Rezolucje dotyczące osób niepełnosprawnych:

  • w sprawie poprawy dostępu osób niepełnosprawnych do społeczeństwa opartego na wiedzy,
  • w sprawie równouprawnienia niepełnosprawnych uczniów i studentów w dostępie do edukacji,
  • w sprawie dostępu osób niepełnosprawnych do instytucji i aktywności kulturalnych,
  • w sprawie promocji zatrudnienia i integracji społecznej osób niepełnosprawnych.

5 lipca 2006 r. Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej przyjęły rozporządzenie nr 1107/2006 w sprawie praw osób niepełnosprawnych oraz osób o ograniczonej sprawności ruchowej podróżujących drogą lotniczą. Zgodnie z rozporządzeniem przewoźnicy lotniczy, ich przedstawiciele oraz organizatorzy wycieczek nie mogą ze względu na niepełnosprawność odmówić przyjęcia rezerwacji na lot rozpoczynający lub kończący się w porcie lotniczym znajdującym się na terenie Państwa Członkowskiego oraz zabrania na pokład osoby niepełnosprawnej w takim porcie, pod warunkiem posiadania przez nią ważnego biletu i rezerwacji. W rozporządzeniu dopuszczono odstępstwa od tej zasady w celu spełnienia wymogów bezpieczeństwa ustanowionych prawem międzynarodowym, wspólnotowym lub krajowym lub ustanowionych przez organ, który wydał danemu przewoźnikowi lotniczemu certyfikat przewoźnika lotniczego oraz jeśli rozmiar samolotu lub jego drzwi czynią fizycznie niemożliwym wprowadzenie na pokład lub przewóz danej osoby niepełnosprawnej. W takim przypadku przewoźnik lotniczy, jego przedstawiciel lub organizator wycieczek jest zobowiązany do podjęcia należytych starań w celu zaproponowania tej osobie możliwego do zaakceptowania rozwiązania alternatywnego. W celu spełnienia wymogów bezpieczeństwa ustanowionych w wyżej wymieniony sposób dano także możliwość wymagania przez przewoźnika lotniczego, jego przedstawiciela oraz organizatora wycieczek, aby osobie niepełnosprawnej towarzyszyła inna osoba zdolna do udzielenia niezbędnej pomocy tej osobie. Osoba niepełnosprawna może żądać podania na piśmie przyczyn odmowy przyjęcia rezerwacji albo wymogu podróżowania z osobą towarzyszącą. Wprowadzono również wymóg publicznego udostępniania informacji o zasadach bezpieczeństwa, które stosuje do przewozu osób niepełnosprawnych. Następnie zagwarantowano niepełnosprawnym prawo do uzyskania pomocy w portach lotniczych i uregulowano warunki jej udzielania. Rozporządzenie nie dopuszcza możliwości wyłączenia obowiązków w nim zawartych.

30 listopada 2006 r. Parlament Europejski uchwaliły Rezolucje w sprawie sytuacji osób niepełnosprawnych w rozszerzonej Unii Europejskiej: Europejski Plan Działania na lata 2006-2007 (2006/2105 (INI). Podsumowano w niej działania Unii na rzecz niepełnosprawnych. Wezwano Państwa Członkowskie do uchylenia wszystkich obowiązujących w ich krajowych systemach prawnych przepisów, które dyskryminują osoby niepełnosprawne. Zauważano, że w ponad 80% przypadków publiczne strony internetowe, w tym strony instytucji europejskich, nie są w zasadzie dostępne dla osób niepełnosprawnych. Podkreślono potrzebę zapewnienia niepełnosprawnym dostępu do ośrodków i wydarzeń kulturalnych, działalności sportowa-rekreacyjnej. Zwrócono uwagę Komisji Europejskiej na potrzebę wspierania udziału programach unijnych takich jak: "Kultura", "Kształcenie ustawiczne", "Młodzież w działaniu", "Media 2007" oraz "Europa obywatelska". Odnotowano problem rodziców dzieci niepełnosprawnych, którzy często zmuszeni są pozostawać poza rynkiem pracy. Podkreślono potrzebę objęcia uczniów niepełnosprawnych systemem edukacji powszechnej, przy uwzględnieniu specyficznych środków wsparcia koniecznych do zaspokojenia specjalnych potrzeb edukacyjnych tych uczniów. Zauważono szczególną potrzebę wsparcie integracji osób chorych przycichnie ze społeczeństwem. Z zadowoleniem przyjęto odchodzenie od umieszczania osób niepełnosprawnych w placówkach opiekuńczych. Zapisano konieczność stosowanie rozwiązań zapobiegających złemu traktowaniu osób niepełnosprawnych (stosowanie środków psychotropowych, przemoc fizyczna i psychologiczna, itp.).

Parlament Europejski 26 kwietnia 2007 r. wydał rezolucję w sprawie sytuacji niepełnosprawnych kobiet w Unii Europejskiej. W rezolucji Parlament zauważył, iż niepełnosprawne kobiety są ofiarami dyskryminacji wielokrotnej - zarówno ze względu na płeć, jak i niepełnosprawność. Blisko 80% niepełnosprawnych kobiet pada ofiarą przemocy psychologicznej i fizycznej . Kobiety niepełnosprawne są bardziej narażone na przemoc seksualną niż pozostałe kobiety. Stwierdzono, że równe traktowanie kobiet niepełnosprawnych oraz matek niepełnosprawnych dzieci to podstawowe prawo człowieka, a zarazem obowiązek etyczny. Wyrażono ubolewanie z powodu faktu, że kobiety niepełnosprawne są trzykrotnie bardziej narażone na przemoc niż kobiety pełnosprawne. Podkreślono, że Unia Europejska powinna podjąć wszelkie możliwe działania, w tym legislacyjne, w celu odbiurokratyzowania systemu pomocy oraz zwiększenia środków dla kobiet i dzieci niepełnosprawnych. Zwrócono się do Komisji i państw członkowskich o przyjęcie i stosowanie środków niezbędnych do wspierania kobiet niepełnosprawnych w celu zwiększenia ich udziału w tych dziedzinach życia społecznego i zawodowego. Wezwano państwa członkowskie do zajęcia się problemem braku odpowiedniej opieki zdrowotnej dla kobiet niepełnosprawnych poprzez zapewnienie specjalistycznego personelu medycznego i odpowiedniej infrastruktury, a także by w ramach wysiłków na rzecz zwiększania zatrudnienia wśród kobiet niepełnosprawnych zapobiegały dyskryminacji ze strony pracodawców przy zatrudnianiu kobiet niepełnosprawnych. Z niepokojem przyjęto fakt , że poziom wykształcenia kobiet niepełnosprawnych jako grupy społecznej należy do najniższych, co powoduje, że mają one duże trudności z uzyskaniem dostępu do rynku pracy, utrzymania się na nim i awansu. Dostrzeżono, iż kobiety niepełnosprawne mają mniejszy dostęp do technologii informacyjnych i komunikacyjnych niż niepełnosprawni mężczyźni, a przecież technologie te są często podstawowym narzędziem integracji osób niepełnosprawnych. W rezolucji znalazł się też szereg postulatów dotyczących walki z dyskryminacją wszystkich kobiet ,jak i wszystkich niepełnosprawnych.

Zapewnieniu możliwości podróżowania transportem kolejowym przez osoby niepełnosprawne poświęcono rozdział V (art. 19 – 25) rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej dotyczącego praw i obowiązków pasażerów w ruchu kolejowym nr 1371/2007 z 23 października 2007 r. Zobowiązano przedsiębiorstwa kolejowe i zarządców stacji do określenia przy aktywnym udziale przedstawicieli organizacji osób niepełnosprawnych i osób o ograniczonej sprawności ruchowej, niedyskryminująch zasad korzystania z transportu kolejowego przez osoby niepełnosprawne i osoby o ograniczonej sprawności ruchowej. Zagwarantowano niepełnosprawnym możliwość dokonania rezerwacji bez dodatkowych opłat i uzyskania informacji o dostępności przewozów kolejowych oraz o warunkach dostępu do taboru kolejowego i pomieszczeń w pociągach. Na przedsiębiorstwo kolejowe i zarządcach stacji nałożono obowiązek zapewnienia dostępność stacji, peronów, taboru kolejowego i innych pomieszczeń dla osób niepełnosprawnych. Zapewniono niepełnosprawnym nieodpłatną pomoc w pociągu oraz na stacji kolejowej, jeśli obecny jest na niej personel. Zapisano, iż w przypadku odpowiedzialności przedsiębiorstwa kolejowego za całkowitą lub częściową utratę albo uszkodzenie sprzętu osób niepełnosprawnych służącego im do poruszania się lub innego specjalistycznego sprzętu używanego przez takie osoby, ograniczenia finansowe nie mają zastosowania.

17 marca 2008 r. Rada Unii Europejskiej przyjęła Rezolucję (2008/C 75/01) w sprawie sytuacji osób niepełnosprawnych w Unii Europejskiej. Zauważono pozostawanie przez niepełnosprawnych w niekorzystnej sytuacji i marginalizowanie ich, szczególnie w dziedzinie zatrudnienia. Zwrócono się do państw członkowskich i Komisji aby, w zakresie ich kompetencji, zapewniły osobom niepełnosprawnym korzystanie w pełni z praw człowieka poprzez :

  • ratyfikację i zawarcie, a następnie wprowadzenie w życie Konwencji praw osób niepełnosprawnych przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ, w tym także poprzez wspólne europejskie rozwiązania w ramach spójnego i skoordynowanego podejścia do wprowadzania w życie Konwencji ONZ,
  • dalsze rozwijanie wszechstronnego zestawu odpowiednich instrumentów w celu zarazem eliminowania dyskryminacji jak i integracji osób niepełnosprawnych w społeczeństwie, zgodnie z podejściem opartym na prawach człowieka i przy uwzględnianiu włączania kwestii niepełnosprawności do głównego nurtu polityki w różnych obszarach,
  • zachęcanie osób niepełnosprawnych do aktywności zawodowej poprzez zapewnienie rozwoju i wprowadzenia w życie środków antydyskryminacyjnych, aktywnego wsparcia i usuwania przeszkód,
  • podjęcie kwestii wielorakiej dyskryminacji kobiet niepełnosprawnych i ułatwianie ich pełnego rozwoju, poprawy statusu i upodmiotowienia,
  • podjęcie środków pozwalających osobom niepełnosprawnym, w miarę możliwości, na samodzielne funkcjonowanie, bycie częścią wspólnoty i na dostęp do wysokiej jakości usług opiekuńczych i wspierających,
  • wzmocnienie zintegrowanego podejścia do kwestii niepełnosprawności, bazując na podjętych przez państwa członkowskie staraniach dotyczących zobowiązania instytucji publicznych do promowania równości szans osób niepełnosprawnych,
  • dalsze wspieranie państw członkowskich, wspólnot regionalnych i lokalnych w procesie deinstytucjonalizacji, ilekroć jest to w najlepszym interesie osób niepełnosprawnych,
  • badanie wszelkich luk, które mogą istnieć w obecnych wspólnotowych ramach prawnych w zakresie ochrony przed dyskryminacją, w szczególności ze względu na niepełnosprawność, jak również rozpatrzenie odpowiednich i ukierunkowanych działań w tym zakresie,
  • wzmacnianie, zarówno na poziomie krajowym, jak i Wspólnoty, zdolności gromadzenia i analizowania stosownych informacji, w tym danych statystycznych i danych pochodzących z badań, zgodnie z gwarancjami prawnymi i zasadami ochrony danych.

Kolejne rozporządzenie przewidujące możliwość pomocy w zatrudnieniu osób niepełnosprawnych to Rozporządzenie Komisji Europejskiej nr 800/2008 z dnia 6 sierpnia 2008 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne ze wspólnym rynkiem w zastosowaniu art. 87 i 88 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską. Uznano w nim za zgodną z Traktatem pomoc w zatrudnieniu pracowników niepełnosprawnych. Intensywność pomocy nie może przekroczyć 75 % kosztów płacy za cały okres zatrudniania pracownika niepełnosprawnego. W przypadku, gdy zatrudnianie takich pracowników nie powoduje wzrostu netto liczby pracowników w danym przedsiębiorstwie w porównaniu ze średnią za poprzednie 12 miesięcy, powodem zwolnienia zapełnionego w ten sposób etatu lub etatów ma być dobrowolne rozwiązanie stosunku pracy, niepełnosprawność, przejście na emeryturę z powodu osiągnięcia wieku emerytalnego, dobrowolne zmniejszenie wymiaru czasu pracy lub zgodne z prawem zwolnienie za naruszenie obowiązków pracowniczych, a nie redukcja etatu. W przypadku pomocy na rekompensatę dodatkowych kosztów związanych z zatrudnianiem pracowników niepełnosprawnych określono, iż intensywność pomocy nie może przekroczyć 100 % kosztów kwalifikowanych czyli wykraczających poza koszty, jakie musiałoby ponieść przedsiębiorstwo w przypadku zatrudnienia pracowników, którzy nie są niepełnosprawni, za cały okres zatrudnienia danego pracownika czyli:

  • koszty adaptacji pomieszczeń;
  • koszty zatrudnienia personelu za czas poświęcony wyłącznie za pomoc pracownikom niepełnosprawnym;
  • koszty adaptacji lub zakupu sprzętu lub też zakupu i autoryzacji oprogramowania na użytek pracowników niepełnosprawnych, w tym urządzeń technologii wspomagającej lub przystosowanych do ich potrzeb, które wykraczają poza koszty, jakie poniósłby beneficjent w przypadku zatrudnienia pracowników, którzy nie są niepełnosprawni;
  • w przypadku beneficjenta oferującego zatrudnienie chronione – koszty budowy, wyposażenia lub rozbudowy danej jednostki oraz wszelkie koszty administracyjne i koszty transportu bezpośrednio związane z zatrudnieniem pracowników niepełnosprawnych.

Oprócz działań legislacyjnych, Unia realizuje też działania mające na celu wprowadzenie w życie zawartych w nich idei poprzez realizacje programów, na które przeznaczyła duże środki finansowe. Do programów takich należy zaliczyć programy Helios I (realizowany w latach 1988-1991) i Helios II (realizowany w latach 1993 -1996). Programy te miały na celu propagowanie wzorcowych praktyk zapewniających równe szanse osobom niepełnosprawnym [przypis: L.Korga, Prawo Unii Europejskiej a problemy osób z niepełnosprawnością w portalu internetowym GlobalEconomy.pl: http://globaleconomy.pl/content/view/142/2/ stan na dzień 23.11.2008 r.]. Przyczyniły się również do powstania specjalistycznej bazy danych dostarczającej wszelkiego rodzaju niezbędnych informacji z zakresu niepełnosprawności pod nazwą Handynet oraz utworzenia Europejskiego Forum Osób Niepełnosprawnych [przypis: E. Wapiennik, R. Piotrowicz, Osoby niepełnosprawne w Unii Europejskiej, Urząd Komitetu Integracji Europejskiej, Warszawa 2002 r. s. 7.]. Forum jest organizacją reprezentującą osoby niepełnosprawne w dialogu z Unią. W jego skład wchodzą Narodowe Rady Niepełnosprawności, po jednej z każdego kraju członkowskiego Unii Europejskiej oraz z Norwegii i Islandii, a także 85. europejskich organizacji reprezentujących interesy różnych grup osób niepełnosprawnych. Forum jest w znacznej mierze finansowane przez Komisję Europejską, ale jest od niej całkowicie niezależne [przypis: Tamże s. 18].

„Horyzont” z kolei to program, którego celem między innymi jest rozwój nowych metod radzenia sobie z problemami związanymi z rynkiem pracy.

Kolejnym programem jest Inicjatywa Wspólnotowa Equal (realizowana w latach 2000-2006), dotycząca międzynarodowej współpracy w zakresie promocji nowych sposobów zwalczania wszelkich form dyskryminacji i nierówności na rynku pracy.” [przypis: L.Korga, Prawo Unii Europejskiej a problemy osób z niepełnosprawnością…].

Wprowadzono także "zmiany do takich programów edukacyjnych, jak: Socrates, Młodzież dla Europy, czy Leonardo da Vinci. Obecne wersje tych programów uwzględniają już potrzeby niepełnosprawnych. Na przykład każda uczelnia, która chce wziąć udział w programie Sokrates II - Erasmus, zobowiązuje się do wspierania studentów niepełnosprawnych." [przypis: Pełnoprawni niepełnosprawni - Jak to wygląda w krajach Unii Europejskiej w portalu internetowym Ogólnopolska Baza Zakładów Pracy Chronionej: http://www.rehabilitacja.zpchr.pl/drukuj.php?ID=info&art=4413 stan na dzień 23.11.2008 r.].

  • 1 procent podatku dla organizacji pożytku publicznego (OPP)
  • Darowizny dla PFON
  • Kupuj z FaniMani
  • Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych
  • Bezpłatne porady i wsparcie dla osób niepełnosprawnych
  • Twoje prawa w podróży - film instruktażowy
  • Informacje o PFON w języku migowym
  • Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia
  • Projekt: Nowe perspektywy dialogu: model deliberacji i narzędzia IT w procesach decyzyjnych
  • Projekt: Uczmy się! – Opracowanie modułów szkoleniowych dotyczących niepełnosprawności dla kadr instytucji kształcenia zawodowego i wyższego
  • Projekt: Wdrażanie Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych – wspólna sprawa
  • Europejskie Forum Osób Niepełnosprawnych (EDF)
  • Forum Dostępnej Cyberprzestrzeni
  • Koalicja Równych Szans
  • Ogólnopolska Federacja Organizacji Osób Niesprawnych Ruchowo
  • Polski Związek Głuchych
  • Polski Związek Niewidomych
  • Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną
  • Towarzystwo Pomocy Głuchoniewidomym
  • Polskie Stowarzyszenie Diabetyków
  • Lubelskie Forum Organizacji Osób Niepełnosprawnych
  • Wrocławski Sejmik Osób Niepełnosprawnych
  • Warmińsko-Mazurski Sejmik Osób Niepełnosprawnych
  • Karkonoski Sejmik Osób Niepełnosprawnych
  • Stowarzyszenie Otwarte Drzwi
  • Fundacja Inwalidów i Osób Niepełnosprawnych Miłosierdzie
  • Fundacja Krok po Kroku
  • Stowarzyszenie Mówić bez Słów
  • Polskie Towarzystwo Stwardnienia Rozsianego - logo
  • „Sieć MPD” - logo
Mapa serwisu
Poprawny HTML5Poprawny CSS3
© Treść 2009-2020 Polskie Forum Osób z Niepełnosprawnościami :: © Projekt i wykonanie MASK :: Strona oparta na Joomla!

Ta strona dla swojej pełnej funkcjonalności używa ciasteczek (cookies), przechowywanych na dysku Twojego komputera. Jeśli nie zgadzasz się na to, zmień ustawienia swojej przeglądarki internetowej (zgodnie z jej instrukcją).